درمان اعجاب و خودپسندى مسؤلان!

یکى از مسائل [اخلاقى که در رابطه با مسئولان و زمامداران جنبه اجتماعى پیدا مى کند] مسأله خودپسندى، خودبینى و خودمحورى است.

- – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - – - -

بهترین روش درمان استکبار این است که انسان رابطه خود را با خداى خود، مطمح نظر قرار دهد و ناچیزى خود را در برابر غنّىِ بالذّات به دقت ارزیابى کند و ببیند آیا با این همه فقر و ناچیزى و نادارى، دم از خودمحورى و خودپسندى زدن ابلهانه و احمقانه نیست؟ و مگر نه این است که خداوند مى فرماید: «اَلْکبرِیاءُ رِدایى (کبر و بزرگى جامه مخصوص من است) و مگر نه این است که انسان متکبّر مى خواهد در این حد، خود را بسان خداوند تصوّر کند؟ و آیا این شرک خفى نیست؟!

آرى، همین است که على (علیه السلام) را وادار مى کند تا مالک را از عاقبت شوم استکبار برحذر دارد:

«وَ إِیَّاکَ وَ الاِْعْجَابَ بِنَفْسِکَ وَ الثِّقَةَ بِمَا یُعْجِبُکَ مِنْهَا وَ حُبَّ الاِْطْرَاءِ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیْطَانِ فِی نَفْسِهِ لِیَمْحَقَ مَا یَکُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِینَ.وَ إِیَّاکَ وَ الْمَنَّ عَلَى رَعِیَّتِکَ بِإِحْسَانِکَ أَوِ التَّزَیُّدَ فِیمَا کَانَ مِنْ فِعْلِکَ أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَکَ بِخُلْفِکَ فَإِنَّ الْمَنَّ یُبْطِلُ الاِْحْسَانَ وَ التَّزَیُّدَ یَذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ وَ الْخُلْفَ یُوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللَّهِ وَ النَّاسِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» ؛ از خودپسندى و اطمینان داشتن به چیزى که از آن خوشت مى آید و نیز از ستایش و تعریف مردم برحذر باش; زیرا در این حالت ها شیطان فرصتى مى یابد و نیکى هاى نیکوکاران را محو و نابود مى کند.

برحذر باش از این که با احسانى که به رعیت مى کنى، منّتى بر سر آنان بگذارى و یا کارى که برایشان انجام مى دهى، زیادتر از اندازه، آن را به رخشان بکشى و بزرگ جلوه دهى و یا اگر وعده اى به آنان مى دهى، از آن سرپیچى و تخلّف نمایى; زیرا منّت، احسان را باطل و بى پاداش مى گرداند و زیادتر از اندازه جلوه دادن، نور حقیقت را از بین مى برد و خلف وعده، خشم و غضب خدا و مردم را افزایش مى دهد. خداوند متعال مى فرماید: «خداوند از قولى (منظور هر گونه قول دادن است) که مى دهید و بدان عمل نمى کنید سخت غضبناک خواهد شد.»

در این کلمات، حضرت پس از بیان زشتى استبکار، سه مطلب اساسى دیگر را نیز مورد عنایت قرار داده است:

1. حاکم اسلامى حقّ منّت گذارى به مردم را ندارد

اصولاً در تعالیم اسلامى منّت در همه جا محکوم است ـ چه منّت مردم به مردم و چه منّت دولت به مردم ـزیرا که اوّلاً، انفاق و صدقه [و به عبارت دیگر کمک به دیگران]براى این است که فقرا از وضع دلخراش زندگى فقیرانه نجات پیدا کنند و با تأمین احتیاجات مادّى، ناراحتى روحى شان برطرف گردد. در صورتى که اگر به دنبال انفاق و بخشش، منّت بوده باشد، نه تنها این هدف عملى نشده بلکه لطمه سنگین ترى بر روح مستمندان وارد آمده است. ثانیاً، آنچه که دولت به عنوان خدمت ارائه مى دهد، انجام وظیفه است و نمى توان بر کسى منّت گذاشت. ثالثاً، انفاق و بخشش بایستى وجهه خدایى داشته باشد و منّت، حاکى از این است که عمل انجام شده براى خدا نبوده است. رابعاً، خداوند متعال که حاکم على الاطلاق و صاحب همه قدرتها و نیروهاست، در بخشش این همه نعمت هاى هستى (جز نعمت رسول خد (صلى الله علیه وآله) و نعمت اسلام) بر انسان ها منّت نگذاشته است و اگر انسانى در مقابل احسان به دیگرى منّت بگذارد، حاکى از این خواهد بود که براى خود استقلال قائل شده و نعمت را از آن خود مى داند; در صورتى که به حکم«لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلاّ بِالله» مالک همه هستى، اوست و از اوست. (إنّا لله وَإنّا إلَیْهِ راجِعُونَ).

۲. نتیجه خلف وعده حاکم اسلامى

در اسلام تخلّف از وعده در حکم بى دینى و بى ایمانى است. قرآن در همین زمینه مى فرماید: «کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ الله و…» در مقابل، وفاى به عهد از نشانه هاى ایمان و پاى بندى به مسائل اسلامى است. اگر مسئولى به مردم وعده اى بدهد و از آن تخلّف کند، علاوه بر این که مورد غضب خدا قرار خواهد گرفت، زیان این تخلّف متوجه دولت خواهد شد ولذا شایسته است مسؤولان وعده هایى رامطرح کنندکه صددرصدمى توانندبه آن عمل نمایند و از دادن وعده هایى که احتمال تخلّف از آن هست، پرهیز کنند.

3. مبالغه گویى شایسته حاکم اسلامى نیست

حقیقت و آنچه که از حقیقت برخوردار است، از نورانیّت و روشنایى مخصوص به خود بهره مند مى باشد و لذا انسانى که فى المثل دروغ مى گوید، در باطن خود گرفتار عذاب وجدان است و در تاریکى و سیه دلى به سر مى برد; در حالى که انسان راستگو از نورانیّت و روشنایى برخوردار است. روى این اصل، گفتن آنچه که تحقّق یافته است، مردم را متنفّر نمى کند; بلکه انسان ها با مشاهده نورانیّت مجذوب حقیقت خواهند شد. از این رو، شایسته نیست دولت اسلامى کارهاى انجام شده را به صورتى اغراق آمیز و با مبالغه و بیش از آنچه انجام گرفته با مردم مطرح کند; زیرا مردم با دیدن عملکرد واقعى، فریفته حقیقت مى شوند و با احساس مبالغه و گزافه گویى، مسؤولان را خائن و بى اعتقاد به مبانى اسلامى تلقّى خواهند کرد.

منبع : آیین کشوردارى از دیدگاه امام على (علیه السلام) آیت الله العظمى محمد فاضل لنکرانى (ره)